Ka oma te nuinga o ngā kararehe mohoao i te rongonga o te reo o te kaiwhaiwhai pea e haere ana i roto i ngā ngahere matotoru o te rākau tī. Engari i te taha tonga o te kawanatanga, kāore i wehi ngā poaka mohoao me ngā tia i te hunga e whakaeke ana, ko wai rānei, ko wai rānei ēnei kaipahua.
I tata rawa ngā poaka mohoao; i hongi mātou i a rātou, i rongo i ā rātou ngunguru, ā, i ētahi wā ka rangona te haruru o ngā manga whatiwhati e pāorooro ana i roto i ngā awaawa. Engari ki te kore he taputapu whakaahua wera, he mea tino uaua ki te kite i ēnei kararehe, he mea whakarōpūtia he pepeke, i tētahi o ngā rā tino wera o te tau.
"He tapuwae tia kei te taha o ia tāhuna. Mō te wā roa, he iti noa ngā kararehe i runga i tēnei whenua, ā, he maroke rawa ngā heketea 90 (220 eka)," te kī a te kaipāmu Tindell, a Leonard Sanders.
E rua tekau tau te roa, kāore te tāhuna tata ki te awa o Queanbine i whakamahia hei whāngai kararehe, engari nā te tauraki nui, kua tata maroke te tāhuna, ā, kua piki haere te pēhanga ki ngā tia mohoao, ngā poaka mohoao me ngā kangarū.
I mea ia, "I ngā wā o mua, he nui te wai i roto i ēnei tāke, engari ināianei kua maroke kē. Ae, he wā maroke tō mātou, engari nā ngā kararehe i inu i taua wai."
"Kua hangaia ēnei puna wai hei tinei i ngā ahi, hei whakarato wai mō ngā kararehe, tae atu ki te whakamakuku i te whenua ina hiahiatia, engari he takoto kau noa iho, e whakaatu mārama ana i te nui o te wai e pau ana i ngā kararehe mohoao o te rohe."
I kī a Mr. Sanders kua kore e taea te whakaora i te pāmu me te whakaputa hua mai i tōna nekenga tūturu ki te whenua neke atu i te tau ki muri.
"Nā te tini o ngā tia me ngā kāngū e kai ana i ngā mara, kāore he tarutaru e toe ana. Ā, i ia wā ka nui te ua, ka haere mai ngā poaka mohoao ki te whakangaro i te whenua," tana kī.
"Kāore e taea e tātou te whakaora anō i te oneone. Ina haere koe ki waho ka kite i ngā takirua kanohi e 30 e titiro matatau ana ki te tarutaru, ka hiahia koe ki te whakangā, engari kāore e taea."
E toru noa iho ngā kau Galloway me te puru kotahi i runga i te whenua neke atu i te 90 heketea, nō reira he uaua rawa te whakarite i te tarutaru ka whakangaromia e ngā pepeke.
I mea atu a Mr. Sanders: "Ko te ahuwhenua whakaora e whakawhirinaki nui ana ki te whāngai kararehe hurihuri, engari he iti noa iho ngā whai wāhitanga. Ina whakanohoia e koe ngā kau ki te pāmu, kātahi ka haere mai ngā kangarū, ngā tia, me ngā poaka mohoao mai i te rohe katoa ki te kai i a rātou, ehara i te mea he maumau mahi?"
"Kua whakangaromia ia inihi o te whenua momona, ā, ko ēnei whakangaromanga katoa e ahu mai ana i te wāhi kotahi - i te rohe e tiakina ana e te kāwanatanga."
I kī a Mr Sanders he iti noa ngā mahi whakahaere i te rohe tata, i raro i te mana whakahaere o NSW National Parks and Wildlife, ā, ka mahia te patu manu mai i te rangi kotahi i te tau, ā, he iti anō hoki ngā kaupapa hopu mōunu.
I mea ia: "Me kōrero rātou ki ngā kaipupuri whenua, engari kāore ngā papa whenua ā-motu e mahi pēnā. E mahi ana rātou i ngā mea i runga i tā rātou ake tikanga, ā, kāore e aro ki tētahi atu."
"I taua wāhi iti noa iho i ea ai te raruraru, engari kāore i ea ai te raruraru i horapa ki ētahi atu wāhi. Kāore au i te mōhio he aha te otinga."
I mea a Mr. Sanders ko ngā mōrearea e pā ana ki te kawe mai i ngā kaiwhai tūmataiti ka whakanui noa iho i te raruraru, mai i ngā take herenga ki ngā āwangawanga haumaru i ngā whenua whānui me te paripari.
"E hiahia ana te katoa ki te whakaoti rapanga, engari me tino tupato koe ki te tangata e tahuri atu ana koe ki te rapu awhina," tana kī.
"Ka tukuna e koe tētahi tangata ki roto, kātahi ka puta mai rātou me ā rātou hoa, ka puta mai hoki ngā hoa o ā rātou hoa me rātou. Kātahi anō ka tino tokomaha rawa te hunga e puta mai ana."
Kua kitea ngā kaipahua, tae atu ki ngā kaiwhai ture kore me ā rātou pū me ngā kurī kaipahua, i roto i te pāka ā-motu. Kua whiti ētahi kaipahua i ngā rori tūmatanui ki te pupuhi i ngā pāmu tūmataiti.
I mea atu a Mr Sanders: "Ko te mea e āwangawanga ana ko te maha o ngā wā ka rongohia e mātou ngā pū e tū takitahi ana, engari kāore mātou e mōhio nō hea mai."
"He wāhanga katoa tēnei o te whakahaere kararehe mohoao. Me i pai ake te mahi tahi a te kāwanatanga, kua kore te iwi e tuku i ēnei kaiwhai tūmataiti kia haere ki te hopu manu i ngā wā katoa, nā te mea ka taea te whakatau i te raruraru, i roto i te kaupapa matua."
I kī te kaikorero mō te Tari Huringa Āhuarangi, Pūngao, Taiao me te Wai o NSW (e whakahaere ana i ngā papa whenua ā-motu puta noa i te kawanatanga) neke atu i te 2,803 ngā kararehe mohoao kua pūhia i te rohe o ngā Papa Whenua ā-Motu o NSW ki te tonga, tae atu ki ngā wāhi tiaki e tata ana me te taha o te whenua o Mr Reynolds.
"I waenganui i te tau 2024 ki te 2025, i hopukina e te Ratonga Pāka ā-Motu me te Ratonga Kararehe Mohoao e 2,803 ngā kararehe mohoao i te rangi, tae atu ki te 2,123 ngā tia me te 429 ngā poaka mohoao," te kī a te pūrongo.
Ka whakahaerehia e te Ratonga Pāka ā-Motu me ngā Kararehe Mohoao o New South Wales (NPWS) tētahi kaupapa aroturuki ā-rangi i te mutunga o ia raumati, ko te nuinga hei whakahaere i ngā tia, ngā poaka mohoao, me ngā koati mohoao. Ka whakahaerehia hoki e te NPWS ngā kaupapa aroturuki whenua ā-wā e hiahiatia ana hei whakahaere i ngā taupori poaka mohoao i roto i ēnei wāhi tiaki.
I kī te kaikorero mō te tari, he mahi tahi tonu te Ratonga Pāka ā-Motu me te Ratonga Kararehe Mohoao me ngā kaipupuri whenua tata me ngā tari whenua ā-rohe ki te whakahaere i ngā taupori pepeke.
"Ka mahi tahi tonu te Ratonga Papa Whenua me ngā Kararehe Mohoao ā-Motu me ngā hapori ā-rohe mō ngā kaupapa whakahaere riha ā-rohe, tae atu ki te whakamōhio atu ki a rātou mō ngā mahere whakahaere riha e haere ake nei," te kī a rātou.
"Ka mahi tahi te Ratonga Pāka ā-Motu me ngā Kararehe Mohoao me ngā whenua tata, ngā kaiwhakahaere whenua, te Tari Ahumahi Matua me te Whakawhanaketanga Rohe, me ngā tari whakarite ā-motu ki te whakahaere i ngā kararehe mohoao me ngā taru i runga i te whenua tūmataiti."
Eliza is a journalist based in the border region between New South Wales and the Australian Capital Territory, covering the Southern Highlands, Monaro, and the South Coast. She previously worked in the Australian Broadcasting Corporation (ABC) North Coast bureau and as a rural correspondent for The Guardian Australia. She can be reached at eliza.spencer@theland.com.au.
Eliza is a journalist based in the border region between New South Wales and the Australian Capital Territory, covering the Southern Highlands, Monaro, and the South Coast. She previously worked in the Australian Broadcasting Corporation (ABC) North Coast bureau and as a rural correspondent for The Guardian Australia. She can be reached at eliza.spencer@theland.com.au.
Wā tuku: Hanuere-12-2026





